Tegenpool

Tijdens mijn laatste Noorse avontuur bracht ik enkele dagen door rond het meest zuidelijke punt van Noorwegen, Lindesnes. Logerend, uitkijkend op zowel de nachtelijke lichtstralen van Lindesnes fyr(vuurtoren) als op de dagelijks laatste in zee onderduikende zonnestraal, vond ik het een bijzondere gedachte dat 1700 km daar vandaan de meest noordelijke vuurtoren van Noorwegen ook dagelijks zijn bundel licht als baken van herkenning over zee uitstrooit. Voor de zonnestralen gaat die vergelijking niet op, maar daar kom ik later nog wel op terug. Reden te meer om ook die kant van Noorwegen eens op te gaan in het teken van de “tegenpool”. Het kan geen toeval zijn dat enkele weken voor mijn vertrek het boek “Tegenpool”, geschreven door Pauline Slot, mij door vrienden ter lezing wordt aangeboden. In het duister van de poolnacht vaart de hoofdpersoon eind december langs de prachtige kust van Noorwegen die slechts beschenen wordt door de maan en af en toe door het noorderlicht. In twaalf hoofdstukken beschrijft zij haar tocht met de postboot van Bergen naar Kirkenes v.v., doorvlochten met belevenissen uit haar vroegere en hedendaagse familiegeschiedenis.

Mijn reisplan nu klinkt iets anders, ik kies niet de maand december aangezien ik weet dat dan enkele weken op deze hoge breedte de zon niet boven de horizon komt. De nacht is magisch en mooi, maar enig daglicht over het kustlandschap op verschillende tijdstippen van de dag geeft toch meer ruimte voor verschillende associaties. 

Verder kies ik voor slechts een éénrichtingsavontuur langs de kust vanuit Kirkenes, het meest noordoostelijke punt van Noorwegen, zuidwaarts naar Bergen. Ook duik ik niet in het herbeleven van mijn familiegeschiedenis maar pak ik thema’s op die per dag op mijn pad komen. Vanuit Bergen reis ik tot slot via de prachtige “Bergensbanen” per trein terug naar Oslo.

Dinsdagochtend 11.10 uur zet ik mijn eerste stappen in dit Hoge Noorden op het natte vliegveld van Kirkenes. In plaats van wegzakken in de sneeuw bij temperaturen flink onder nul, is het glad, papperig en regenachtig bij een temperatuur van 3°C boven nul. Ik verblijf één nacht in een eenvoudig hotel en benut de dag om iets meer te weten te komen over deze noordelijke havenstad en haar omgeving. 

Kirkenes is een kleine stad (ruim 4000 inwoners) in de Noorse provincie Finnmark. Het is de centrale stad van de gemeente Sør-Varanger. De stad is vooral bekend als het oostelijke keerpunt van de postbootroute van de Hurtigruten en de tegenwoordige Havila. Kirkenes is ook het eindpunt van de noord-Europese snelweg E6. In zuidoost-Noorwegen beginnend bij de grensplaats Svinesund liggen er voor de kilometervreters 2568 km te wachten voor zij uiteindelijk de laatste plak asfalt van de E6 hier in Kirkenes bereiken. 

Ik bevind me hier geografisch gezien op bijna 70° noorderbreedte en 30°oosterlengte. Deze oostelijke ligging t.o.v. een groot deel van de west-Europese landen levert wat de tijdsklok betreft toch tot een bijzondere situatie. Kirkenes ligt hemelsbreed 30 km van de Finse grens en bij passage van die grens dienen de Noren (en wij) hun klok een uur vooruit te zetten. Nog gekker is het wanneer ze 10 km oostwaarts de grens met Rusland passeren, want daar is het zelfs twee uur later. Dat laatste komt momenteel uiteraard minder vaak voor nu de relaties met Rusland ernstig bekoeld zijn na de inval in Oekraïners en daardoor de passage van de grens daar vanzelfsprekendheid minder is. Als gevolg van die Midden-Europese tijd die we ook hier volgen komt voor onze beleving de zon relatief vroeg op, maar gaat ook weer vroeg onder. Van die zon zie ik vandaag niets, maar tijdens mijn namiddagwandeling langs de kust loop ik om 17.00 uur toch al door een inktzwart landschap.

Dit hele gebied kenmerkt zich wat het verleden betreft als een smeltkroes van verschillende bevolkingsgroepen en culturen. Lange tijd was de Sami-bevolking hier in de meerderheid. Het passeren van de grenzen met Finland en Rusland was de gewoonste zaak van de wereld. Mensen van verschillende etnische, culturele en religieuze herkomst ontmoetten elkaar hier en de interactie tussen deze mensen hebben de cultuur bepaald.

Internationale politiek en industriële ontwikkelingen zijn de belangrijkste factoren voor de veranderingen die hier in de laatste eeuw en waarschijnlijk in de komende tijd plaatsvonden en gaan plaatsvinden.

Zo kwam ik een artikel in dagblad De Tijd van eind december 2024 tegen waarin een mogelijke toekomst van deze stille havenstad Kirkenes beschreven wordt:

“Wie de wereldpolitiek wil voelen, moet naar Kirkenes, het Noorse stadje in de meest afgelegen uithoek van West-Europa. Ver boven de noordpoolcirkel hangt de spanning met buur Rusland in de ijskoude lucht. Tegelijk lonkt China naar de haven vanwege haar strategische ligging voor de wereldhandel van de toekomst.

Terje Jørgenson, de directeur van de haven van Kirkenes, kijkt op een andere manier naar de wereld. ‘Elke kaart zou de noordpool als centrum moeten hebben. Dat geeft een totaal ander perspectief', zegt hij, terwijl hij op een groot scherm in zijn kantoor aanwijst wat hij bedoelt. ‘Zo zie je pas hoe dichtbij Azië en Noord-Amerika zijn. Drie continenten liggen aan de Arctische oceaan. Die via scheepvaart verbinden, dat creëert enorm veel waarde.’

Als kruispunt van die nieuwe handelsroutes is geen plek beter gelegen dan dit Noorse stadje, maakt Jørgensens kaart ook duidelijk. Als door de opwarming van de aarde het poolijs verder smelt - de Arctische regio warmt vier keer sneller op dan het globale gemiddelde - en schepen steeds meer via de noordelijke route vanuit Azië kunnen varen, wat gigantische tijdwinst oplevert, is Kirkenes de eerste plaats in West-Europa waar ze kunnen aanmeren.”.

Of dit de realiteit gaat worden wachten we maar af. Er is zeker ook hier sprake van een tegenpool tussen vroeger en toekomst. Momenteel ervaar ik Kirkenes als een stille winterse stad in de uithoek van Scandinavië waar hopelijk morgen voor mij een nieuw avontuur begint. Dit keer niet over land maar over het water met steeds het kustlandschap als decor.

P.s. Foto’s geven een indruk van het leven in deze streek in de tijd van Ellisif Wessel (1866-1949). Zij was een vrouw wiens erfenis in Noorwegen gebaseerd is op haar fotografisch werk, haar literaire pen en haar grote toewijding aan de arbeidersklasse.